Trước khi nộp đơn nghỉ việc để ở nhà chăm người thân bệnh lâu, hãy cộng hai con số cùng lúc: tiền thuốc và chi phí chăm sóc mỗi tháng, và khoản thu nhập mình sẽ mất. Kèm theo đó là ba việc phải làm rõ: thẻ bảo hiểm y tế của chính mình sau khi nghỉ sẽ thế nào, đã thử hết các phương án nhẹ hơn chưa (nghỉ phép, giảm giờ, chia ca với anh chị em), và cả nhà bù lại phần thu nhập đó ra sao.
Người nghỉ việc để chăm thường chỉ nhìn thấy tiền thuốc của người bệnh, mà quên rằng chính mình vừa mất lương, có thể mất thẻ bảo hiểm qua nơi làm việc, và sau này quay lại làm rất khó. Tính đủ trước không phải để ngăn ai làm việc hiếu nghĩa, mà để quyết định đó không đẩy cả nhà, kể cả người bệnh, vào cảnh hụt tiền thuốc vài tháng sau.
Vì sao phải tính trước khi nộp đơn
Quyết định nghỉ việc để chăm thường đến rất nhanh: người thân vừa ra viện, cần người bên cạnh, anh chị em đều bận, người con ở gần nhất hoặc người con dâu xin nghỉ "một thời gian". Một thời gian ấy hay kéo dài hơn dự tính. Đến tháng thứ ba, thứ tư, tiền tiết kiệm của người chăm cạn dần, trong khi tiền thuốc của người bệnh vẫn đều đặn, có khi còn tăng.
Lúc đó áp lực dồn lên đúng người đang mệt nhất. Họ ngại xin anh chị em vì sợ bị coi là "tính công", ngại nói với người bệnh vì sợ người bệnh áy náy. Không ít người bắt đầu mua thiếu thuốc ngoài danh mục, hoặc hoãn đợt tái khám cho đỡ tiền đi lại. Đó là điều cần tránh nhất.
Tính trước giúp gia đình thấy rõ: việc người này nghỉ làm không phải là "tiết kiệm tiền thuê người chăm", mà là một khoản chi lớn của cả nhà, bằng đúng số thu nhập mất đi. Khi đã thấy như vậy, anh chị em dễ đồng ý góp vào hơn, và người nghỉ cũng dễ nói hơn.
Bảng trước và sau khi nghỉ
Kẻ hai cột, điền theo hoá đơn và bảng lương thật của nhà mình. Số dưới đây là ví dụ giả định của chị Hà, đơn vị quy ước, không phải giá thật.
| Khoản mỗi tháng | Khi còn đi làm | Sau khi nghỉ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Thu nhập của người chăm | 10 đơn vị | 0 | Khoản lớn nhất, hay bị quên |
| Tiền thuốc người bệnh phải trả | 3 đơn vị | 3 đơn vị | Phần cùng chi trả, ngoài danh mục, mua thêm |
| Vật tư chăm sóc tại nhà | 1 đơn vị | 1 đơn vị | Tã, bông băng, vật tư theo dõi |
| Người chăm thuê theo giờ | 4 đơn vị | 0 | Khoản tiết kiệm được khi tự chăm |
| Thẻ BHYT của người chăm | Nơi làm việc đóng | Phải tự lo | Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội |
| Đi lại lấy thuốc, tái khám | 1 đơn vị | 0,5 đơn vị | Tự chở, đỡ tiền xe |
Nhìn bảng, chị Hà thấy nghỉ việc đỡ được khoảng 4,5 đơn vị tiền thuê người và đi lại, nhưng mất 10 đơn vị thu nhập, thêm khoản tự đóng thẻ bảo hiểm cho mình. Tức là cả nhà thực ra chi nhiều hơn khoảng 5,5 đơn vị mỗi tháng, chưa tính khoản lương hưu, bảo hiểm xã hội của chị bị gián đoạn. Con số đó cần được cả nhà biết và chia.
Thẻ bảo hiểm y tế của chính người chăm
Thẻ qua nơi làm việc thường dừng khi nghỉ. Người lao động có thẻ do nơi làm việc đóng; nghỉ việc thì việc đóng này dừng theo quy định. Hỏi bộ phận nhân sự thẻ còn giá trị tới khi nào.
Đừng để mình thành người không có thẻ. Người chăm cũng ốm, cũng cần thuốc. Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội cách tham gia tiếp, ví dụ theo hộ gia đình, mức đóng hiện hành và thời điểm thẻ mới có giá trị, để không có khoảng trống.
Bảo hiểm xã hội cũng bị ảnh hưởng. Nghỉ việc làm gián đoạn quá trình đóng bảo hiểm xã hội, ảnh hưởng tới các quyền lợi sau này. Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về các lựa chọn hiện có trước khi quyết định.
Đưa tiền thẻ của người chăm vào quỹ chung. Đây là chi phí phát sinh vì việc chăm sóc, nên hợp lý khi anh chị em cùng góp, không để người chăm tự gánh.
Những phương án nên thử trước khi nghỉ hẳn
Không phải lúc nào nghỉ hẳn cũng là cách duy nhất. Danh sách kiểm, đánh dấu những gì đã hỏi:
- Hỏi nơi làm việc về nghỉ phép năm, nghỉ không lương có thời hạn, giữ chỗ làm.
- Hỏi về giảm giờ, đổi ca, làm một phần từ nhà trong giai đoạn người thân mới ra viện.
- Chia ca chăm với anh chị em, người ở xa nhận các ngày cuối tuần hoặc các đợt về phép.
- Thuê người chăm theo giờ cho những buổi người nhà không có mặt, anh chị em cùng góp tiền thuê.
- Hỏi phòng công tác xã hội của bệnh viện và UBND xã, phường về các hình thức hỗ trợ người bệnh, người chăm sóc tại địa phương.
- Hỏi cơ sở khám về lịch lấy thuốc, tái khám để gom các buổi đi lại, đỡ số ngày phải xin nghỉ.
Nếu sau khi thử vẫn phải nghỉ, gia đình ít nhất đã biết vì sao, và người nghỉ không mang cảm giác "tự mình chọn nên tự mình chịu".
Anh chị em bù thu nhập cho người ở nhà chăm
Khi một người nghỉ việc để chăm, phần công của họ là một khoản góp rất lớn vào việc chăm bố mẹ. Cách công bằng là anh chị em còn lại không chỉ góp tiền thuốc, mà góp thêm một khoản cho người chăm, đủ để họ lo tiền thẻ bảo hiểm của mình và những chi tiêu tối thiểu. Mức bao nhiêu do cả nhà bàn, dựa trên bảng trước và sau khi nghỉ, không cần bằng lương cũ.
Nên ghi rõ thoả thuận và thời hạn xem lại, ví dụ sau mỗi đợt tái khám lớn. Người chăm cũng cần biết khi nào cả nhà tính chuyện thay đổi, để họ không phải ở nhà vô thời hạn mà không ai nhắc tới chuyện quay lại làm.
Một tin nhắn mẫu người chăm có thể gửi khi cần nói chuyện này: "Anh chị ơi, em ở nhà chăm bố đã ba tháng. Em gửi cả nhà bảng tiền thuốc của bố và phần thu nhập em mất. Em không đòi bù lương, chỉ mong cả nhà góp thêm phần đóng thẻ bảo hiểm cho em và một khoản nhỏ mỗi tháng để em lo được. Cuối tháng mình gọi nhau bàn nhé."
Tính luôn ngày quay lại làm
Nhiều người nghỉ để chăm mà không đặt mốc nào để nhìn lại. Hai năm sau, người bệnh đã ổn định hơn, nhưng người chăm thì khó xin lại việc cũ, thu nhập mới thấp hơn, và khoản tiết kiệm đã cạn. Cái giá đó không hiện trên hoá đơn thuốc nào, nhưng là có thật và cả nhà nên biết.
Ngay khi quyết định nghỉ, nên hẹn với nhau một mốc xem lại, ví dụ giả định sau sáu tháng hoặc sau đợt tái khám lớn tiếp theo. Ở mốc đó, cả nhà cùng hỏi: người bệnh còn cần người bên cạnh cả ngày không, có thể chuyển sang thuê người theo giờ hay chia ca được chưa, người chăm muốn quay lại làm không. Người chăm có quyền nói "em muốn đi làm lại" mà không bị coi là bỏ bố mẹ.
Trong thời gian ở nhà, nếu được, người chăm nên giữ liên lạc với nghề cũ: nhận việc nhỏ làm thêm tại nhà, giữ quan hệ với đồng nghiệp. Khoản thu nhập nhỏ đó cũng đỡ được phần đóng thẻ bảo hiểm của chính mình, và giúp ngày quay lại bớt khó hơn.
Câu hỏi mang tới nơi làm việc và cơ quan bảo hiểm xã hội
Ghi ra giấy, hỏi theo thứ tự, chép câu trả lời ngay bên cạnh:
- Hỏi nơi làm việc: "Em cần chăm bố một thời gian, công ty có cho nghỉ không lương giữ chỗ, giảm giờ hay làm từ xa không ạ? Nếu em nghỉ, thẻ bảo hiểm y tế của em còn giá trị tới khi nào ạ?"
- Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội: "Nếu em nghỉ việc, em tham gia bảo hiểm y tế tiếp theo cách nào, mức đóng hiện hành bao nhiêu, thẻ mới có giá trị từ khi nào ạ?"
- Hỏi tiếp: "Quá trình đóng bảo hiểm xã hội của em bị gián đoạn thì có ảnh hưởng gì, em có lựa chọn nào để tiếp tục không ạ?"
- Hỏi phòng công tác xã hội của bệnh viện: "Bố em cần người chăm lâu dài, bệnh viện có chương trình hỗ trợ hay hướng dẫn nào cho người bệnh và người chăm không ạ?"
- Hỏi quầy bảo hiểm y tế nơi bố lấy thuốc: "Lịch lấy thuốc và tái khám của bố có gom được để em đỡ phải đi nhiều lần không ạ?"
Câu trả lời cụ thể tuỳ quy định hiện hành và từng nơi. Giữ giấy ghi lại, đính kèm vào bảng tính của cả nhà.
Để người chăm không kiệt sức và thuốc không đứt
Người ở nhà chăm hay rơi vào cảnh vừa thiếu tiền vừa thiếu ngủ. Lúc đó rất dễ đưa ra những quyết định "cho đỡ": hoãn tái khám, mua thiếu thuốc ngoài danh mục, nghe lời mách mua thứ rẻ không rõ nguồn. Đừng tự ngưng hay đổi thuốc vì tiền; hãy nói thật với bác sĩ là chi phí đang khó, bác sĩ sẽ cân nhắc. Và nói thật với anh chị em, trước khi tiền cạn hẳn.
Người chăm cũng cần ngày nghỉ. Một ngày mỗi tuần có anh chị em hoặc người thuê theo giờ thay, tiền thuê lấy từ quỹ chung, là khoản đáng chi. Người chăm kiệt sức thì người bệnh cũng bị ảnh hưởng.
Nếu người bệnh có dấu hiệu nặng như khó thở, đau ngực, lơ mơ, co giật, yếu liệt nửa người, chảy máu không cầm, gọi số cấp cứu hoặc đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất, chưa tính chuyện tiền, mang theo vỏ thuốc đang dùng. Chính người chăm cũng vậy: thấy mình có dấu hiệu nặng thì đi khám ngay, đừng nghĩ "mình không có thời gian".
Câu hỏi thường gặp
Nghỉ việc ở nhà chăm bố mẹ có thật sự tiết kiệm tiền hơn thuê người chăm không?
Chưa chắc. Cần cộng cả thu nhập mất đi, tiền tự đóng thẻ bảo hiểm y tế cho người chăm và quyền lợi bảo hiểm xã hội bị gián đoạn. Nhiều nhà thấy tổng chi thực ra tăng lên, nên cần tính bằng hoá đơn và bảng lương thật trước khi quyết định.
Nghỉ việc rồi thì thẻ bảo hiểm y tế của người chăm có còn không?
Thẻ do nơi làm việc đóng thường dừng khi nghỉ việc theo quy định. Hãy hỏi bộ phận nhân sự thẻ còn giá trị tới khi nào và hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội cách tham gia tiếp, mức đóng hiện hành để không có khoảng trống.
Anh chị em có nên góp tiền cho người nghỉ việc ở nhà chăm bố mẹ không?
Nên. Phần thu nhập người chăm mất đi là chi phí của cả nhà cho việc chăm sóc. Mức góp do cả nhà bàn dựa trên bảng trước và sau khi nghỉ, ít nhất đủ để người chăm lo thẻ bảo hiểm của mình và chi tiêu tối thiểu.
Có cách nào chăm người thân mà không phải nghỉ việc hẳn không?
Có thể hỏi nơi làm việc về nghỉ không lương giữ chỗ, giảm giờ, làm từ xa; chia ca với anh chị em; thuê người chăm theo giờ; hỏi phòng công tác xã hội của bệnh viện và UBND xã, phường về các hình thức hỗ trợ.
Ở nhà chăm mà tiền thuốc của bố mẹ không đủ thì làm gì?
Nói thật với bác sĩ là chi phí đang khó và hỏi phương án phù hợp, hỏi quầy bảo hiểm y tế về các thuốc đang mua ngoài, hỏi phòng công tác xã hội và báo anh chị em sớm. Không tự ngưng hay đổi thuốc vì tiền.
Người chăm cũng ốm thì sao?
Người chăm cần đi khám như mọi người, nên phải giữ thẻ bảo hiểm y tế của mình còn hạn. Nhờ anh chị em hoặc người thuê theo giờ thay một buổi để đi khám. Nếu có dấu hiệu nặng, đi cấp cứu ngay, đừng chờ.