Khoản dự phòng tiền thuốc nên được tính từ chính hoá đơn và bảng kê của gia đình trong vài tháng gần nhất, chứ không từ một tỷ lệ đọc ở đâu đó. Cách làm gọn: cộng phần nhà mình thực trả cho thuốc đều đặn mỗi tháng, cộng thêm phần phát sinh đã từng gặp, rồi để riêng một khoản đủ đỡ một đợt phát sinh như thế. Khoản này giữ tách khỏi tiền tiêu hằng ngày và tách khỏi quỹ khẩn cấp chung.
Mục đích của nó rất cụ thể: để khi bác sĩ kê thêm một thuốc ngoài danh mục, khi cơ sở khám hết thuốc phải mua ngoài, hay khi con nhỏ ốm một đợt, gia đình không phải chọn giữa tiền thuốc và tiền chợ. Có khoản riêng thì quyết định về thuốc nằm đúng chỗ của nó: ở phòng khám, giữa người bệnh và bác sĩ.
Tiền thuốc khác các khoản chi khác ở đâu
Tiền điện, tiền học, tiền chợ lên xuống trong một biên độ quen thuộc. Tiền thuốc thì có hai mặt rất khác nhau. Mặt thứ nhất là phần đều đặn: người có bệnh mạn tính lấy thuốc theo đợt hẹn, phần bảo hiểm y tế trả và phần cùng chi trả lặp lại gần như giống nhau. Mặt thứ hai là phần phát sinh: một đợt ốm, một thuốc mới ngoài danh mục, một lần cơ sở khám hết hàng, một vật tư theo dõi phải mua.
Phần đều đặn nên nằm trong ngân sách tháng như tiền điện. Phần phát sinh mới là thứ cần khoản dự phòng. Nhiều nhà gộp hai thứ làm một, lấy tiền dự phòng ra trả cả phần đều đặn, nên đến lúc phát sinh thật thì quỹ đã cạn từ lâu mà không ai nhận ra.
Một điểm nữa: phần bảo hiểm y tế trả có thể thay đổi khi thẻ hết hạn chưa gia hạn, khi đổi nơi đăng ký khám chữa bệnh ban đầu, khi đi khám ở nơi khác, hoặc khi thuốc được kê không đủ điều kiện thanh toán. Những lúc đó phần nhà mình trả tăng lên đột ngột dù thuốc vẫn như cũ. Khoản dự phòng giúp gia đình qua được những tháng như thế trong lúc hỏi lại quầy bảo hiểm y tế cho rõ.
Năm bước ước khoản dự phòng bằng số của chính nhà mình
Cần chừng một buổi tối và một xấp giấy tờ. Mọi con số dưới đây là ví dụ giả định, mỗi nhà một khác:
- Liệt kê ai trong nhà đang dùng thuốc đều đặn. Ví dụ nhà chị Hà: bố chồng có thuốc lấy theo đợt ở quầy bảo hiểm y tế, con gái nhỏ hay ốm vặt, hai vợ chồng thỉnh thoảng mua thuốc không kê đơn.
- Gom giấy tờ ba đến sáu tháng. Bảng kê các lần lấy thuốc bảo hiểm, hoá đơn nhà thuốc, ghi chú các lần mua không có hoá đơn. Chỉ lấy phần nhà mình thực trả.
- Tách đều đặn và phát sinh. Nhà chị Hà thấy phần đều đặn của bố chồng khoảng 4 đơn vị mỗi tháng. Phần phát sinh: một lần con ốm hết 6 đơn vị, một lần bố phải mua ngoài 5 đơn vị.
- Lấy đợt phát sinh lớn nhất làm mốc. Khoản dự phòng tối thiểu nên đỡ được một đợt như thế, tức khoảng 6 đơn vị, và nếu có thể thì đủ hai đợt liền nhau.
- Chọn mức góp mỗi tháng. Ví dụ để riêng 1 đơn vị mỗi tháng, sau khoảng nửa năm có đủ mốc tối thiểu. Đã đủ mốc thì có thể giảm mức góp, dùng phần dư cho việc khác.
Đừng lấy con số của nhà hàng xóm hay một bài báo làm mốc. Mức hưởng bảo hiểm y tế khác nhau theo nhóm đối tượng, thuốc mỗi người mỗi khác, nên chỉ số liệu của nhà mình mới nói được nhà mình cần bao nhiêu.
Bảng ước một tháng tiền thuốc của cả nhà
Kẻ một bảng như dưới đây, mỗi người một dòng. Số trong bảng là ví dụ giả định cho nhà chị Hà, đơn vị là "đơn vị" quy ước, không phải giá thật.
| Người dùng thuốc | Phần đóng ở quầy BHYT | Phần tự trả ngoài danh mục | Mua thêm ở nhà thuốc | Đi lại lấy thuốc | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|---|
| Bố chồng | 2 | 1 | 0,5 | 0,5 | Lấy theo giấy hẹn, có một thuốc ngoài danh mục |
| Con gái | 0 | 0 | 1 | 0 | Thẻ trẻ em, chủ yếu mua thêm khi ốm vặt có hỏi dược sĩ |
| Hai vợ chồng | 0 | 0 | 0,5 | 0 | Thuốc không kê đơn thông thường |
| Cộng phần đều đặn | 2 | 1 | 2 | 0,5 | Tổng 5,5 đơn vị — đưa vào ngân sách tháng |
| Dự phòng phát sinh | — | — | — | — | Để riêng, mốc tối thiểu bằng đợt phát sinh lớn nhất |
Cột "phần tự trả ngoài danh mục" là cột nên nhìn kỹ nhất. Nếu nó chiếm phần lớn, hãy ghi lại để lần khám tới hỏi bác sĩ: thuốc này có phương án nào trong danh mục không. Gia đình hỏi để hiểu, còn bác sĩ là người quyết định. Đừng tự ngưng hay đổi thuốc vì tiền; hãy nói thật với bác sĩ là chi phí đang khó.
Giữ khoản dự phòng ở đâu và ai được rút
Tách khỏi tài khoản tiêu hằng ngày. Tiền nằm chung ví tiêu sẽ bị tiêu. Một tài khoản tiết kiệm nhỏ rút được ngay, một phong bì riêng trong ngăn tủ, hay một ví điện tử chỉ dùng cho việc này — cách nào cũng được, miễn là tách riêng và rút ra được trong ngày.
Không khoá vào thứ khó rút. Khoản dự phòng tiền thuốc phải dùng được khi cần, kể cả buổi tối hay cuối tuần. Đừng đem đi gửi kỳ hạn dài, đừng cho vay, đừng đầu tư. Nó không có nhiệm vụ sinh lời.
Thống nhất người được rút và lúc được rút. Ví dụ: người giữ sổ thuốc được rút khi có hoá đơn thuốc phát sinh, và báo cả nhà trong ngày. Rút để mua thứ khác thì phải hỏi trước. Một câu quy ước như vậy tránh được rất nhiều lời qua tiếng lại.
Tách khỏi quỹ khẩn cấp chung. Quỹ khẩn cấp lo mất việc, hỏng xe, sửa nhà. Khoản thuốc nhỏ hơn nhưng dùng thường hơn. Gộp hai thứ thì quỹ khẩn cấp hao dần vì thuốc, đến lúc có chuyện lớn lại thiếu.
Bù lại sau mỗi lần rút. Rút 5 đơn vị cho một đợt phát sinh thì tháng sau tăng mức góp để bù dần. Ghi lại lần rút cùng hoá đơn để cuối năm nhìn lại thấy nhà mình hay phát sinh vào mùa nào, vì việc gì.
Những thứ khoản dự phòng không nên gánh
Có vài việc trông giống tiết kiệm nhưng thật ra làm hao tiền hoặc rủi ro cho người bệnh. Đánh dấu nếu nhà mình đang làm:
- Mua dồn nhiều hộp thuốc kê đơn "cho đỡ phải đi" khi chưa hỏi bác sĩ, dược sĩ — thuốc có hạn dùng, đơn có thể đổi ở lần khám sau.
- Mua thuốc bổ, sản phẩm quảng cáo "tăng đề kháng" bằng tiền dự phòng vì thấy đang có tiền sẵn.
- Dùng tiền dự phòng trả phần đều đặn mỗi tháng vì ngân sách tháng chưa tính đủ — nên sửa ngân sách tháng thay vì rút quỹ.
- Để dành bằng cách giữ thuốc thừa của người này cho người khác dùng sau.
- Bỏ qua việc gia hạn thẻ bảo hiểm y tế cho người thân rồi định "có quỹ rồi, lỡ ốm thì trả" — phần tự trả khi không có thẻ có thể lớn hơn nhiều so với tiền đóng.
Mục cuối là cái hay bị xem nhẹ nhất. Tiền đóng bảo hiểm y tế cho người thân, nếu nhà đang tự đóng, nên nằm trong ngân sách năm và được nhắc hạn trước. Mức đóng và mức hưởng cụ thể hãy tra ở cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú.
Cuối năm ngồi lại xem khoản dự phòng đã đi đâu
Một năm là đủ để khoản dự phòng kể cho gia đình nghe một câu chuyện. Hãy lấy sổ ghi các lần rút ra, xếp theo tháng. Nhiều nhà nhận ra những điều không ngờ: tiền phát sinh dồn vào mùa chuyển lạnh khi con nhỏ hay ốm, hoặc dồn vào đúng những đợt cơ sở khám hết thuốc nên phải mua ngoài, hoặc dồn vào tháng thẻ bảo hiểm của bố hết hạn mà chưa ai đi gia hạn. Mỗi kiểu dồn có một cách xử lý riêng.
Nếu tiền dồn vào những đợt hết thuốc, câu hỏi nên mang tới quầy bảo hiểm y tế là: khi cơ sở hết thuốc thì người bệnh được hướng dẫn thế nào, có hẹn lấy bù không, có cần giữ hoá đơn mua ngoài không. Nếu tiền dồn vào tháng thẻ hết hạn, việc cần làm là ghi ngày hết hạn của từng thẻ trong nhà lên một tờ giấy dán trong tủ và nhắc trước một tháng. Nếu tiền dồn vào mùa con ốm, có thể tăng mức góp vài tháng trước mùa đó thay vì góp đều cả năm.
Nhìn lại cũng là lúc chỉnh mốc. Nhà có thêm người cần dùng thuốc lâu dài thì mốc phải nâng lên; nhà vừa có người được chuyển sang nhóm hưởng bảo hiểm khác thì phần tự trả có thể đổi, nên hỏi lại cơ quan bảo hiểm xã hội cho rõ trước khi tính. Ghi kết quả buổi nhìn lại vào trang đầu của sổ năm sau, để năm sau không bắt đầu lại từ con số không.
Mẫu câu khi phải dùng đến khoản dự phòng
Phần lớn lần rút quỹ đến từ một tình huống ở phòng khám hoặc nhà thuốc. Có sẵn câu hỏi giúp gia đình không mua vội. Ở phòng khám, có thể hỏi: "Thưa bác sĩ, thuốc này nhà em phải tự trả phải không ạ? Bác sĩ dự định cho dùng trong bao lâu để nhà em chuẩn bị tiền? Nếu nhà em khó khăn, bác sĩ có phương án nào khác phù hợp không ạ?" Ở quầy bảo hiểm y tế: "Chị ơi, lần này sao phần em trả cao hơn mọi lần, có dòng nào không được bảo hiểm thanh toán không chị?"
Nếu sau khi hỏi vẫn phải chi, rút quỹ, giữ hoá đơn, ghi vào sổ và báo người trong nhà. Nếu phát sinh lặp lại nhiều đợt liền, đó là tín hiệu nên đưa vào ngân sách tháng, không phải chuyện của quỹ dự phòng nữa.
Một lưu ý cuối: khoản dự phòng là để lo tiền, không phải để trì hoãn đi khám. Nếu người trong nhà có dấu hiệu nặng như khó thở, đau ngực, co giật, chảy máu không cầm, trẻ nhỏ sốt li bì hay bỏ bú, hãy gọi số cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay, chưa tính chuyện tiền.
Câu hỏi thường gặp
Khoản dự phòng tiền thuốc nên để bao nhiêu là đủ?
Không có con số chung cho mọi nhà. Cách dễ nhất là lấy đợt phát sinh tiền thuốc lớn nhất nhà mình từng gặp trong vài tháng gần đây làm mốc tối thiểu, rồi góp dần mỗi tháng cho tới khi đủ một hoặc hai đợt như thế.
Có nên gộp tiền thuốc vào quỹ khẩn cấp chung của gia đình không?
Nên tách riêng. Tiền thuốc phát sinh nhỏ nhưng thường xuyên, gộp chung thì quỹ khẩn cấp hao dần mà không ai để ý. Đến lúc mất việc hay hỏng nhà lại thiếu tiền. Hai khoản riêng giúp nhìn rõ mỗi khoản đang dùng cho việc gì.
Dùng khoản dự phòng để mua sẵn nhiều thuốc cho đỡ đi lại có được không?
Không nên tự mua dồn thuốc kê đơn. Thuốc có hạn dùng và bác sĩ có thể thay đổi đơn ở lần khám sau. Nếu việc đi lấy thuốc quá vất vả, hãy hỏi quầy bảo hiểm y tế hoặc bác sĩ về lịch lấy thuốc phù hợp theo quy định hiện hành.
Tháng nào cũng phải rút quỹ dự phòng thì nghĩa là gì?
Nghĩa là khoản đó không còn là phát sinh mà đã thành chi phí đều đặn. Hãy đưa nó vào ngân sách tháng, và ở lần khám tới hỏi bác sĩ hoặc quầy bảo hiểm y tế vì sao phần tự trả tăng, có phương án nào trong danh mục không.
Ai trong nhà nên giữ khoản dự phòng tiền thuốc?
Thường là người hay đưa người thân đi khám, lấy thuốc và giữ hoá đơn. Cả nhà nên thống nhất người đó được rút khi có hoá đơn thuốc phát sinh và phải báo lại trong ngày, còn rút cho việc khác thì cần hỏi trước.
Có nên dùng khoản dự phòng tiền thuốc để đóng bảo hiểm y tế cho người thân không?
Tiền đóng bảo hiểm y tế nên nằm trong ngân sách năm và được nhắc hạn trước, không nên chờ rút từ quỹ thuốc. Mức đóng, mức hưởng cụ thể và cách đóng theo hộ gia đình hãy hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú.