Khi một thuốc ngoài danh mục bảo hiểm y tế trở thành thứ phải mua đều đặn qua nhiều lần tái khám, việc nên làm là dành riêng một lần khám để nói chuyện tiền với bác sĩ: cho bác sĩ biết khoản tự trả mỗi tháng đang là bao nhiêu so với khả năng gia đình, hỏi thuốc này dự kiến dùng trong bao lâu, và hỏi có lựa chọn nào trong danh mục phù hợp hay không. Quyết định về thuốc là của bác sĩ; việc của bạn là đưa đủ thông tin và hỏi đúng câu.
Nhiều gia đình ngại nói chuyện tiền trong phòng khám, sợ bị nghĩ là không lo cho người bệnh. Thật ra bác sĩ cần biết điều đó. Một phác đồ hay nhất trên giấy mà gia đình không theo nổi vài tháng sau thì người chịu thiệt là người bệnh. Nói sớm, nói rõ, nói bình tĩnh là cách tôn trọng cả bác sĩ lẫn chính mình.
Vì sao khoản tự trả dài ngày cần một cuộc nói chuyện riêng
Mua ngoài một lần, gia đình thường xoay được. Mua ngoài mỗi tháng, trong một năm hay lâu hơn, khoản ấy trở thành một dòng chi cố định như tiền điện, tiền học. Ví dụ giả định: nếu phần tự trả là 10 đơn vị mỗi tháng thì một năm là 120 đơn vị, chưa tính phần cùng chi trả và tiền đi lại. Nhìn theo năm, con số khác hẳn cảm giác "mỗi lần một ít".
Trong khi đó, mỗi lần tái khám thường ngắn, bác sĩ tập trung vào diễn biến bệnh, còn người nhà lo hỏi chuyện chuyên môn. Chuyện tiền bị đẩy lùi mãi, cho tới lúc gia đình hết sức chịu đựng và bắt đầu nghĩ tới chuyện tự bớt thuốc. Đó là điều cần tránh nhất.
Một cuộc nói chuyện riêng, có chuẩn bị, giúp bác sĩ thấy toàn cảnh: người bệnh đang dùng gì, phần nào tự trả, gia đình chịu được tới đâu. Từ đó bác sĩ mới cân nhắc được có điều gì nên làm khác không. Có khi câu trả lời là giữ nguyên vì đó là lựa chọn phù hợp nhất; khi ấy gia đình ít nhất cũng biết mình cần chuẩn bị khoản tiền này trong bao lâu.
Chuẩn bị trước buổi nói chuyện: danh sách kiểm
Chuẩn bị ở nhà mất chừng nửa giờ nhưng làm buổi nói chuyện gọn và rõ hơn nhiều. Đánh dấu từng mục khi đã có.
- Danh sách toàn bộ thuốc người bệnh đang dùng, ghi rõ thuốc nào lấy theo bảo hiểm, thuốc nào tự mua, kể cả thuốc của bác sĩ chuyên khoa khác.
- Tổng tiền tự trả của ba tháng gần nhất, cộng từ hoá đơn, ghi bằng con số của nhà mình.
- Một câu ngắn về khả năng gia đình, ví dụ "nhà em lo được khoảng chừng này mỗi tháng".
- Thẻ bảo hiểm y tế, sổ khám, các đơn và hoá đơn gần nhất, xếp theo ngày.
- Ba câu hỏi chính viết ra giấy, để khỏi quên khi đang hồi hộp.
- Người đi cùng: nếu người bệnh lớn tuổi, nên có một người con biết chuyện tiền đi theo.
Danh sách thuốc đầy đủ giúp bác sĩ thấy cả những thuốc do nơi khác kê, tránh trùng lặp và tránh chuyện mỗi bác sĩ chỉ nhìn thấy một phần. Tổng tiền ba tháng từ hoá đơn thật thì nói lên vấn đề rõ hơn mọi lời than.
Nếu người bệnh tự đi khám, có thể nhờ người nhà viết sẵn những điều trên vào một tờ giấy để người bệnh đưa bác sĩ đọc. Một tờ giấy gọn gàng thường được đọc kỹ hơn một câu nói vội.
Câu nói mẫu khi tiền đang khó
Lời lẽ quan trọng: nói thật, không trách, không đòi hỏi. Chọn câu hợp với hoàn cảnh nhà mình.
- "Thưa bác sĩ, nhà em muốn hỏi bác sĩ một chút về chuyện chi phí. Thuốc tự mua của mẹ em mấy tháng nay khoảng chừng này mỗi tháng, nhà em đang thấy khó lo lâu dài."
- "Em không muốn tự bớt thuốc của mẹ. Em chỉ muốn hỏi bác sĩ có phương án nào trong danh mục bảo hiểm mà bác sĩ thấy phù hợp với mẹ em không ạ?"
- "Nếu thuốc này là cần thiết, bác sĩ cho em biết dự kiến dùng trong bao lâu, để nhà em chuẩn bị ạ."
- "Bác sĩ cho em hỏi, ở đây có phòng công tác xã hội hay nơi nào em có thể hỏi về hỗ trợ không ạ?"
- "Nếu sau này nhà em lại khó, em nên báo bác sĩ trước lần tái khám hay chờ đến lần khám ạ?"
Đừng tự ngưng hay đổi thuốc vì tiền; hãy nói thật với bác sĩ là chi phí đang khó. Câu ấy nên là kim chỉ nam cho cả gia đình, nhất là khi người bệnh lớn tuổi hay giấu con cái chuyện mình tự bớt thuốc vì thương con.
Ví dụ giả định: bà Sáu và khoản tự trả mỗi tháng
Bà Sáu dùng một thuốc ngoài danh mục đã hơn nửa năm. Mỗi tháng, giả định, phần tự trả là 12 đơn vị, phần cùng chi trả cho thuốc theo thẻ là 3 đơn vị, tiền xe đi tái khám 2 đơn vị. Hai người con góp nhau lo, nhưng gần đây một người mất việc.
Chị Hà, con gái bà, cộng hoá đơn sáu tháng, ra con số chung, viết lên một tờ giấy cùng danh sách thuốc. Ở lần tái khám, chị xin bác sĩ ít phút sau khi khám xong và nói đúng như câu mẫu. Bác sĩ xem lại, giải thích vì sao thuốc này được chọn, cho biết sẽ đánh giá lại ở lần tái khám tới, và gợi ý chị hỏi phòng công tác xã hội.
Không có phép màu nào làm khoản tiền biến mất, nhưng chị Hà về nhà với ba điều rõ ràng: thuốc vẫn cần dùng, lần tới có thể có điều chỉnh tuỳ đánh giá của bác sĩ, và có một nơi để hỏi về hỗ trợ. Bà Sáu không phải tự bớt thuốc trong âm thầm, các con không phải đoán. Các con số ở đây chỉ là ví dụ giả định.
Điều chị Hà làm đúng nhất không phải là câu nói khéo, mà là mang theo con số thật từ hoá đơn. Một câu "nhà em khó lắm" khiến bác sĩ khó hình dung; một tờ giấy ghi sáu tháng tự trả bao nhiêu, lo được bao nhiêu mỗi tháng thì cho bác sĩ thấy ngay quy mô của vấn đề.
Những việc theo dõi định kỳ, mỗi vài lần tái khám một lần
Hỏi quầy bảo hiểm y tế xem thuốc đã có trong danh sách được thanh toán chưa. Danh mục thuốc và danh sách thuốc của từng cơ sở có lúc được cập nhật. Một câu hỏi vài tháng một lần không mất gì. Nếu có thay đổi, việc có chuyển hay không vẫn do bác sĩ quyết định.
Cộng lại tổng tiền tự trả theo quý. Con số theo quý giúp gia đình thấy xu hướng, phát hiện sớm khi tiền tăng bất thường, và có sẵn số liệu nếu cần làm hồ sơ xin hỗ trợ.
Kiểm hạn thẻ và nơi đăng ký khám chữa bệnh ban đầu. Thẻ hết hạn hay đổi nơi đăng ký mà quên báo có thể làm cả phần thuốc theo thẻ thành tự trả. Kiểm trước mỗi lần đi khám là thói quen rẻ nhất để giữ tiền.
Hỏi lại bác sĩ khi hoàn cảnh gia đình thay đổi. Có người mất việc, có người ốm thêm, khả năng lo tiền đổi theo. Báo bác sĩ trước khi gia đình rơi vào thế cùng, không chờ tới lúc không còn mua nổi.
Xem lại hợp đồng bảo hiểm sức khoẻ nếu có. Một số hợp đồng có quyền lợi ngoại trú. Đọc lại phần này mỗi năm, khi hợp đồng gia hạn, để biết có đòi được phần nào không.
Hiểu lầm hay gặp và hiểu đúng
Hiểu lầm: thuốc ngoài danh mục là thuốc "xịn", thuốc trong danh mục là thuốc "thường". Hiểu đúng: một thuốc nằm trong hay ngoài danh mục là chuyện quy định thanh toán, không phải bảng xếp hạng chất lượng. Bác sĩ chọn thuốc theo tình trạng người bệnh; gia đình không nên tự suy ra thuốc nào tốt hơn từ chuyện nó có được bảo hiểm trả hay không.
Hiểu lầm: đã mua ngoài mấy tháng thì cứ thế mua mãi, không cần hỏi lại. Hiểu đúng: tình trạng bệnh, danh mục và hoàn cảnh gia đình đều có thể thay đổi. Mỗi vài lần tái khám, một câu hỏi lại với bác sĩ và quầy bảo hiểm y tế là hợp lý, quyết định thế nào vẫn do bác sĩ.
Hiểu lầm: nói khó với bác sĩ là xin bác sĩ "bớt thuốc". Hiểu đúng: nói khó là cung cấp thông tin. Bác sĩ có thể giữ nguyên, có thể cân nhắc khác, nhưng chỉ cân nhắc được khi biết. Đừng tự ngưng hay đổi thuốc vì tiền; hãy nói thật với bác sĩ là chi phí đang khó.
Hiểu lầm: con cái lo được thì không cần nói chuyện tiền với cha mẹ. Hiểu đúng: người bệnh lớn tuổi thường biết thuốc đắt và hay tự lo lắng. Cho cha mẹ biết con đã có kế hoạch, ai lo phần nào, giúp cha mẹ yên tâm dùng thuốc đều và không giấu chuyện tự bớt thuốc.
Khi người bệnh hết thuốc giữa chừng
Có lúc gia đình chưa kịp xoay tiền thì thuốc đã sắp hết. Đừng để tới ngày cuối. Liên hệ lại cơ sở khám hoặc bác sĩ điều trị, nói rõ là chưa mua kịp thuốc tự trả và hỏi nên làm gì trong lúc chờ. Đồng thời hỏi phòng công tác xã hội nếu cơ sở có.
Không tự ý chia nhỏ phần thuốc còn lại, không mượn thuốc của người khác dù cùng tên bệnh, không mua thuốc trôi nổi giá rẻ để "cầm cự". Những cách ấy có thể làm việc điều trị bị xáo trộn mà gia đình không lường được.
Nếu trong lúc thiếu thuốc người bệnh có dấu hiệu nặng như khó thở, đau ngực, lơ mơ, co giật, yếu liệt nửa người, nói khó, chảy máu không cầm, hãy gọi số cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay, chưa tính chuyện tiền, và mang theo vỏ thuốc đang dùng. Chuyện tiền thuốc tính sau, có cả nhà cùng lo.
Câu hỏi thường gặp
Nói chuyện tiền với bác sĩ có làm bác sĩ phật ý không?
Thường là không, nếu bạn nói thật và lịch sự. Bác sĩ cần biết khả năng gia đình để cân nhắc phương án phù hợp. Hãy xin ít phút sau khi khám xong, nói rõ khoản tự trả hằng tháng và hỏi có lựa chọn nào trong danh mục hay không.
Thuốc ngoài danh mục có khi nào được đưa vào danh mục không?
Danh mục thuốc được bảo hiểm y tế thanh toán có lúc được cập nhật theo quy định, và mỗi cơ sở có danh sách thuốc riêng theo đợt cung ứng. Bạn có thể hỏi quầy bảo hiểm y tế định kỳ. Nếu có thay đổi, việc chuyển thuốc vẫn do bác sĩ quyết định.
Có nên tự giảm số lần dùng thuốc ngoài danh mục để kéo dài thời gian mua không?
Không nên. Tự giảm hay giãn thuốc có thể ảnh hưởng tới việc điều trị. Đừng tự ngưng hay đổi thuốc vì tiền; hãy nói thật với bác sĩ là chi phí đang khó để bác sĩ cân nhắc phương án.
Người bệnh lớn tuổi giấu con chuyện tự bớt thuốc thì làm sao?
Hãy nói chuyện nhẹ nhàng, cho cha mẹ biết con cái đã có kế hoạch lo tiền thuốc và chuyện tiền là việc chung. Cùng cha mẹ đi tái khám, báo bác sĩ việc cha mẹ đã tự bớt để bác sĩ đánh giá lại.
Cần mang gì khi muốn bàn kế hoạch tiền thuốc với bác sĩ?
Mang danh sách toàn bộ thuốc đang dùng, các đơn và hoá đơn gần nhất, tổng tiền tự trả vài tháng qua, thẻ bảo hiểm y tế và sổ khám. Viết sẵn ba câu hỏi chính để buổi nói chuyện gọn và không quên ý.
Ngoài bác sĩ, có thể hỏi ai về khoản tự trả dài ngày?
Quầy bảo hiểm y tế của cơ sở trả lời về quyền lợi và danh mục; phòng công tác xã hội của bệnh viện trả lời về nguồn hỗ trợ; cơ quan bảo hiểm xã hội trả lời về quy định hiện hành. Riêng chuyện thuốc nào dùng tiếp thì chỉ bác sĩ điều trị quyết định.